METODOLOGI MUSLIM AWAM MENGHADAPI PERBEZAAN PENDAPAT (KHILAF)

Memahami autoriti ilmu, mengamalkan adab perbezaan pendapat dan memelihara kesatuan umat Islam

Pendahuluan: Khilaf Bukan Alasan untuk Berpecah

Perselisihan pendapat atau khilaf merupakan sebahagian daripada realiti kehidupan manusia, termasuk dalam perbahasan hukum Islam. Perbezaan keadaan, tempat, zaman dan kaedah pentafsiran dalam kalangan ulama boleh menghasilkan pandangan yang berbeza dalam perkara-perkara ijtihadi.

Oleh itu, umat Islam hendaklah berlapang dada dalam menghadapi perbezaan pendapat, di samping memastikan amalan agama berpandukan ilmu dan autoriti yang dipercayai.

Bagi Muslim awam yang tidak mempunyai kelayakan untuk berijtihad, pemilihan pandangan hukum tidak seharusnya dibuat berdasarkan penilaian dalil secara bersendirian atau semata-mata mengikut kecenderungan peribadi. Sebaliknya, mereka perlu merujuk kepada ulama yang berkelayakan serta mengambil kira panduan pihak berautoriti agama.

Pendekatan ini membantu masyarakat mengamalkan agama dengan lebih yakin, tersusun dan bertanggungjawab.

A. Prinsip Pemilihan Pandangan Ketika Berlaku Khilaf

Apabila berhadapan dengan perbezaan pandangan ulama, termasuk fatwa yang dikeluarkan oleh institusi berbeza, Muslim awam boleh menjadikan prinsip berikut sebagai panduan.

1. Mengutamakan Fatwa Rasmi Tempatan

Panduan daripada Jabatan Mufti, Majlis Fatwa atau badan berautoriti agama yang berkaitan hendaklah diberikan perhatian utama, khususnya apabila melibatkan urusan masyarakat dan pelaksanaan hukum di negeri atau negara tempat tinggal.

Rujukan kepada institusi rasmi membantu mewujudkan keseragaman pentadbiran agama, menjaga ketertiban masyarakat dan mengurangkan pertelingkahan dalam perkara khilaf.

2. Merujuk Ulama yang Berkelayakan dan Memahami Dalil

Sekiranya sesuatu persoalan belum diputuskan oleh pihak berautoriti tempatan, Muslim awam hendaklah merujuk kepada ulama yang diiktiraf kelayakan dan kepakarannya.

Mereka juga boleh bertanya tentang asas dan dalil yang menyokong sesuatu pandangan supaya dapat memahami hukum yang diamalkan, bukan sekadar mengikut tanpa mengetahui penjelasannya.

Usaha memahami sandaran hukum ini membantu seseorang mendekati amalan ittiba‘, iaitu mengikuti panduan ilmu dengan mengetahui asasnya setakat kemampuan.

3. Mengambil Pendekatan Ihtiyat Secara Berpada-pada

Apabila terdapat beberapa pandangan yang diiktiraf dalam sesuatu isu, pendekatan ihtiyat atau berhati-hati boleh dipertimbangkan berdasarkan nasihat ulama yang berkelayakan.

Walau bagaimanapun, ihtiyat tidak bermaksud seseorang mesti memilih pandangan yang paling berat dalam setiap keadaan. Pertimbangan hukum juga perlu mengambil kira dalil, keadaan sebenar, kemampuan individu dan prinsip kemudahan yang diiktiraf oleh syarak.

Prinsip penting: Pemilihan pandangan bagi Muslim awam hendaklah berasaskan kepercayaan terhadap ilmu dan kelayakan pihak yang dirujuk, bukannya semata-mata mengikut selera atau kecenderungan peribadi.

B. Peringatan Fiqh: Batasan dan Bahaya dalam Menghadapi Khilaf

Dalam usaha mengamalkan agama dengan betul, Muslim awam perlu memahami batasan dalam memilih pandangan hukum. Kepelbagaian pandangan tidak sepatutnya dijadikan alasan untuk mempermainkan hukum atau mengabaikan tanggungjawab syarak.

1. Memahami Isu Talfīq

Talfīq merujuk kepada penggabungan pandangan daripada mazhab yang berbeza dalam sesuatu amalan atau isu hukum. Perbahasan mengenainya mempunyai perincian dalam ilmu Usul Fiqh, dan penilaiannya bergantung pada bentuk penggabungan serta kesannya terhadap kesahan amalan.

Kemudahan yang diberikan oleh syarak tidak bermaksud seseorang bebas mencampurkan pandangan tanpa mengambil kira syarat dan batasannya.

Contoh yang memerlukan perhatian: Menggabungkan pandangan berbeza tentang wali dan saksi dalam pernikahan sehingga menghasilkan suatu bentuk akad yang tidak diiktiraf oleh mana-mana pandangan yang dirujuk. Kes seperti ini perlu dinilai oleh ahli ilmu berdasarkan syarat sah nikah dan perincian mazhab yang berkaitan.

Oleh itu, Muslim awam tidak sepatutnya membuat penggabungan hukum secara bersendirian, khususnya dalam urusan yang mempunyai implikasi besar seperti pernikahan, perceraian dan hak keluarga.

2. Mengelakkan Sikap Mencari-cari Keringanan

Amalan mencari pandangan paling mudah semata-mata untuk memenuhi kehendak diri dikenali dalam perbahasan fiqh sebagai tatabbu‘ al-rukhas.

Islam mengiktiraf kemudahan dalam keadaan yang dibenarkan oleh syarak. Namun, kemudahan tersebut hendaklah berpandukan ilmu dan pertimbangan yang sah, bukannya dijadikan alasan untuk mengelakkan tanggungjawab agama.

Muslim awam disarankan supaya:

• Tidak memilih sesuatu pandangan hanya kerana ia paling mudah.
• Tidak meninggalkan panduan yang dipercayai semata-mata kerana tidak menepati kehendak diri.
• Mendapatkan penjelasan ulama apabila berhadapan dengan kesukaran atau keadaan luar biasa.
• Membezakan antara kemudahan yang diiktiraf syarak dengan sikap mengambil kesempatan terhadap perbezaan pendapat.

Kemudahan dalam Islam mempunyai panduan dan batasannya. Oleh itu, setiap pilihan hukum perlu dibuat dengan ilmu, amanah dan rasa tanggungjawab kepada Allah SWT.

3. Menjaga Adab dan Kesatuan Umat

Perbezaan pendapat dalam perkara ijtihadi tidak sepatutnya menjadi punca permusuhan sesama Muslim.

Seseorang boleh berpegang pada pandangan yang diyakininya berdasarkan rujukan yang sah, sambil menghormati pandangan lain yang turut mempunyai asas ilmiah.

Muslim awam hendaklah mengelakkan sikap memaksa orang lain menerima pandangan yang sama dalam perkara yang mempunyai khilaf muktabar. Perbincangan agama perlu dilaksanakan dengan adab, hujah dan rasa hormat.

Surah al-Nisa’ ayat 59 mengingatkan umat Islam supaya mentaati Allah SWT, Rasulullah SAW dan Ulil Amri, serta merujuk kembali kepada Allah dan Rasul-Nya apabila berlaku perselisihan.

Penghayatan terhadap prinsip ini menuntut ilmu, tanggungjawab dan kebijaksanaan dalam menangani perbezaan.

C. Kesimpulan: Prinsip Kepatuhan Berdasarkan Surah al-Nisa’ Ayat 59

Berdasarkan perbincangan tentang Surah al-Nisa’ ayat 59 dan disiplin Usul Fiqh, terdapat beberapa prinsip yang boleh dijadikan panduan oleh Muslim awam.

1. Taqlid sebagai Jalan bagi Mereka yang Belum Layak Berijtihad

Muslim awam yang tidak mempunyai kelayakan untuk berijtihad hendaklah merujuk kepada ulama yang berkelayakan dalam memahami dan mengamalkan hukum agama.

Taqlid yang berasaskan kepercayaan terhadap kepakaran dan kelayakan ilmiah merupakan salah satu pendekatan untuk mendapatkan panduan hukum. Namun, ia tidak bermaksud seseorang perlu menerima setiap pandangan tanpa mengambil kira kelayakan pihak yang dirujuk dan asas hukum yang dikemukakan.

2. Memberikan Perhatian kepada Autoriti Agama

Dalam perkara yang melibatkan kepentingan masyarakat dan pentadbiran hukum, panduan institusi agama rasmi tempatan hendaklah diberikan perhatian sewajarnya.

Rujukan tersebut membantu masyarakat memahami ketetapan yang berkuat kuasa serta memelihara ketertiban dalam pelaksanaan urusan agama.

3. Memilih Rujukan Berdasarkan Kelayakan Ilmiah

Pemilihan ulama atau institusi rujukan hendaklah mengambil kira penguasaan ilmu, kelayakan yang diiktiraf, amanah dan keupayaan memberikan penjelasan yang bertanggungjawab.

Kepercayaan kepada seseorang ahli ilmu sepatutnya berasaskan kepakaran dan kewibawaannya, bukan populariti atau kesesuaian pandangannya dengan kehendak peribadi.

D. Pelan Tindakan Strategik untuk Muslim Awam

Berikut ialah senarai semak ringkas yang boleh diamalkan ketika berhadapan dengan perbezaan pendapat hukum.

☐ Kenali autoriti agama rasmi. Ketahui saluran rujukan Jabatan Mufti, Majlis Fatwa atau institusi agama yang berkenaan di tempat tinggal.

☐ Bertanya untuk memahami. Dapatkan penjelasan daripada ulama yang berkelayakan tentang hukum, asas dalil dan keadaan yang berkaitan.

☐ Elakkan memilih hukum mengikut kehendak diri. Jangan menjadikan kemudahan semata-mata sebagai ukuran untuk menentukan pandangan yang hendak diikuti.

☐ Dapatkan nasihat bagi isu yang rumit. Bagi perkara seperti pernikahan, perceraian, kewangan dan hak individu, rujuk pihak yang mempunyai kepakaran khusus.

☐ Pelihara adab ketika berbeza pendapat. Sampaikan pandangan dengan sopan, elakkan tuduhan tanpa asas dan hormati khilaf yang diiktiraf oleh ahli ilmu.

☐ Utamakan kesatuan tanpa mengabaikan ilmu. Perpaduan umat dibina melalui kefahaman, sikap saling menghormati dan kesediaan merujuk kepada pihak yang berkelayakan.

Penutup: Berpegang pada Ilmu, Beradab dalam Khilaf

Perbezaan pendapat merupakan ruang yang menuntut kebijaksanaan, bukan alasan untuk bermusuhan. Muslim awam perlu mengetahui batas kemampuan diri, merujuk kepada ahli ilmu dan mengamalkan panduan hukum dengan penuh tanggungjawab.

Dalam masa yang sama, sikap berlapang dada tidak bermaksud semua pandangan semestinya benar atau mempunyai kekuatan yang sama. Setiap pandangan perlu dinilai oleh pihak yang mempunyai kelayakan berdasarkan disiplin ilmu yang berkaitan.

Berpegang teguh pada panduan yang berautoriti, menjauhi sikap memilih hukum mengikut hawa nafsu dan memelihara adab ketika berbeza pendapat merupakan asas penting dalam membina masyarakat Islam yang berilmu dan bersatu.

Sumber Rujukan

Dipetik dan diolah daripada cetakan pertama kertas kerja karangan Ustaz Azlizan Nueq:

“Prinsip al-Radd ila Allah SWT wa al-Rasul (Surah al-Nisa’ 4:59): Aplikasi dalam Menangani Perbezaan Pendapat Ulama Kontemporari.”

Nota editorial: Artikel ini disusun semula untuk paparan laman web. Huraian hukum berkaitan talfiq, tatabbu‘ al-rukhas, taqlid dan autoriti fatwa hendaklah dirujuk kepada perincian kertas kerja asal serta penjelasan ahli ilmu yang berkelayakan.